Τετάρτη, Δεκεμβρίου 12, 2012

Προοπτικές ανάπτυξης για τη φιλελεύθερη εκπαίδευση στην Ελλάδα.



(Ομιλία στην 1η Πανηπειρωτική Ημερίδα της ΔΗ.ΞΑΝ.)

Η φιλελεύθερη άποψη για την εκπαίδευση είναι να δίνονται σε όλα τα παιδιά ίσες ευκαιρίες να αναπτύξουν τις άνισες ικανότητες και κλίσεις τους. Πρόκειται για την ίδια αρχή που ισχύει στην οικονομία και την κοινωνία γενικότερα. Αν συμφωνήσουμε ότι μας ενδιαφέρει το πρωτείο του μαθητή, τότε συμφωνούμε και ότι στο μαθητή πρέπει να δίνονται ευκαιρίες διαφοροποίησής του από τους άλλους μαθητές , καθώς και επιλογής του ιδρύματος που του ταιριάζει.

Όπως δεν είναι νοητό να επιβάλλεται σε μια ελεύθερη κοινωνία ΕΝΑ μόνο είδος καφενείου, σωματείου, κινηματογράφου, θεάτρου, τράπεζας ή καταστήματος νεωτερισμών έτσι δεν είναι νοητό να επιβάλλεται ΕΝΑ και μοναδικό είδος εκπαιδευτικού ιδρύματος που θα διδάσκει τα ίδια πράγματα και με ομοιόμορφο τρόπο σε όλους.

Νομοσχέδια —όπως του Κοντογιαννόπουλου το 1989— που ρυθμίζουν ως και τις διαδικασίες αναδείξεως μαθητικών συμβουλίων από τη Φλώρινα ως την Κυπαρισσία, ή εγκύκλιοι για το πόσα κιλά πρέπει να είναι η σχολική τσάντα, δεν έχουν καμία απολύτως σχέση με τη φιλελεύθερη εκπαίδευση.
Ας δούμε τι συμβαίνει σήμερα:
Στο κρατικό σχολείο σήμερα, οι γνωστές-άγνωστες  πολιτικοσυνδικαλιστικές ομάδες τα έχουν καταφέρει: έχουν πετύχει την ισοπέδωση σε όλους τους τομείς: Πανομοιότυπα προγράμματα, πανομοιότυπα σχολικά βιβλία, ομοιόμορφα σχολικά κτήρια, όμοιοι μισθοί, ανύπαρκτες εναλλακτικές επιλογές.

Και δεν υπάρχει αντίσταση ; Προσπάθειες καλόπιστης νομοθετικής παρέμβασης γίνονται: όπως νομοσχέδια πχ. για τη διαπολιτισμική εκπαίδευση (ν. 2413/1996), ή ο νέος νόμος για την αξιολόγηση. Αλλά παραμένουν προσπάθειες. Η πιο πρόσφατη από αυτές,  η λεγόμενη μεταρρύθμιση «Νέο Σχολείο – Πρώτα ο Μαθητής»  δεν είναι τίποτα περισσότερο από ακόμα μία μετριοπαθή πρόταση.
Αν και δε λείπουν από αυτή την πρόταση κάποιες σωστές κατευθύνσεις, όπως η αυτοαξιολόγηση , το πιστοποιητικό παιδαγωγικής κατάρτισης, ο θεσμός του «δόκιμου εκπαιδευτικού», η συμπύκνωση των επιπέδων ιεραρχίας και οι αυξημένες αρμοδιότητες των διευθυντών, παρόλα αυτά δεν αντιμετωπίζεται το βασικό πρόβλημα της ελληνικής εκπαίδευσης : που δεν είναι άλλο από το σφιχτό εναγκαλισμό των σχολείων με το κεντρικό κράτος.

Γιατί είναι αρνητικό αυτό ; Ποιες παρενέργειες μπορεί να έχει η σφιχτή αγκαλιά του συγκεντρωτισμού ;
Ας αφήσουμε στην άκρη το πρωτείο του ατόμου και το πρωτείο του μαθητή. Ξέρετε όλοι πολύ καλά τι έχει πετύχει  σήμερα ο κρατισμός στα σχολεία μας:

Όποιος δάσκαλος είναι ικανός και εργατικός, δεν αμείβεται περισσότερο.
Όποιος γονέας είναι άτυχος, ώστε το παιδί του να φοιτά σε τάξη με ανεπαρκή δάσκαλο, δεν μπορεί να αντιδράσει.
Όποιος διευθυντής αντιδρά στις παραπάνω στρεβλώσεις, μένει τραγικά μόνος.
Και μαζί με όλα αυτά, τη στιγμή που η αξιολόγηση αποτελεί συνήθη διαδικασία σε όλες τις προηγμένες χώρες, οι εγχώριοι οπαδοί της στείρας άρνησης έχουν επιβάλει την απουσία κάθε μέτρησης και κάθε αποτύπωσης απαγορεύοντας σε εμάς τους εκπαιδευτικούς να διαπιστώσουμε το βαθμό επάρκειάς μας, τις τυχόν αδυναμίες μας και τα προσόντα μας.

Ας μη γελιόμαστε:
ΟΠΩΣ
Καμία αρχή, κανένα υπουργείο δεν είναι δυνατόν να γνωρίζει εκ των προτέρων τι ανακαλύψεις θα γίνουν, τι λογοτεχνικά έργα θα γραφούν και πώς θα εξελιχθούν οι γλώσσες, η τέχνη και τα μαθηματικά,
ΕΤΣΙ
-     Και ο ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΤΙΣΜΟΣ δεν μπορεί να απαντήσει στις σημερινές ανάγκες της εκπαίδευσης.
-     Δεν μπορεί να επιμορφώσει ικανοποιητικά ΟΛΟΥΣ τους εκπαιδευτικούς πάνω στις νέες μεθόδους διδακτικής.
-     Δε γνωρίζει τις ιδιαίτερες ατομικές ανάγκες ΟΛΩΝ των μαθητών .
-     Δε γνωρίζει τις ιδαιτερότητες κάθε σχολικής μονάδας σε ΚΑΘΕ τοπική κοινωνία, σε όλη την Ελλάδα

Το δείχνει  η πράξη:
-     Πολλά σχολεία εφαρμόζουν ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΑ καινοτόμες πρακτικές και προηγούνται κατά πολύ των εγκυκλίων του Υπουργείου Παιδείας.
-         Πολλοί καινοτόμοι δάσκαλοι και διευθυντές έχουν ξεφύγει πιο μπροστά από το ΥΠ. Π. έχοντας κάνει πράξη εδώ και καιρό το π.χ. ΨΗΦΙΑΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ. Αυτοί οι εκπαιδευτικοί είναι και οι πρώτοι που ασφυκτιούν κάτω από το βάρος της σημερινής κατάστασης όντας αναγκασμένοι άλλοτε να συμβιβάζονται και άλλοτε να πληρώνουν ΚΟΣΤΟΣ υπερασπιζόμενοι τις απόψεις τους.

Άραγε, υπάρχουν αποτελέσματα ερευνών για αυτή την κατάσταση ;
Δυστυχώς, ναι.
Όχι μόνο υπάρχουν, αλλά τα βλέπουν όλοι αλλά γρήγορα τα ξεχνούν: Σύμφωνα με την τελευταία έκθεση PISA (Programme for International Student Assessment) του Οργανισμού Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης, η βαθμολογία των Ελλήνων μαθητών στην Ανάγνωση και Κατανόηση Κειμένου είναι 483 (με μέσο όρο των 65 χωρών τους 493 βαθμούς), στις Επιστήμες 470 (μ.ο. 501) και στα Μαθηματικά 466 (μ.ο. 496).


Και στο δια ταύτα; Τι προτείνουμε  ως φιλελεύθερη εκπαίδευση ;
Προτείνουμε, κατ’ αρχήν,  λιγότερη ΠΑΡΕΜΒΑΣΗ του κράτους σε όλα τα σχολεία. Αλλά όχι λιγότερη χρηματοδότηση.
Θα ήταν δικαιότερο να αφεθούν οι εκπαιδευτικοί θεσμοί να αναπτυχθούν ελεύθερα, αυθόρμητα και πλουραλιστικά, έτσι ώστε να διευρυνθεί το φάσμα επιλογής για τις οικογένειες και να εξυπηρετούνται όλες οι ποικίλες διάνοιες, τάσεις, κλίσεις, ιδιοφυίες, επιθυμίες και φιλοδοξίες στα παιδιά.

Πολύ απλούστερο θα ήταν να εξασφαλίζει απλώς το κράτος ένα βασικό πρόγραμμα απαραίτητων γνώσεων, αφήνοντας το κάθε σχολείο να λειτουργεί και αυτό όπως θέλει.

Και φτάνουμε στο λεπτό θέμα της χρηματοδότησης: Ποιος πληρώνει τη λειτουργία των σχολείων και τους μισθούς των εκπαιδευτικών; Στην καρδιά των φιλελεύθερων προτάσεων είναι τα κουπόνια εκπαίδευσης (vouchers).

Η ιδέα έχει μιαν  ελκυστική απλότητα: Κάθε οικογένεια παίρνει από το κράτος εκπαιδευτικά κουπόνια με τα οποία αγοράζει την εκπαίδευση που θέλει από όποιο ίδρυμα θέλει για τα παιδιά της, προσθέτοντας, εάν το επιθυμεί, και τη δική της χρηματική συμβολή. Δηλαδή αντί να δίνει το Κράτος κεντρικά και ισοπεδωτικά τα χρήματα στο Εκπαιδευτικό Σύστημα, τα διανέμει σε μορφή Κουπονιών Εκπαίδευσης σε κάθε μαθητή και στη συνέχεια η οικογένειά του τα διαθέτει σε όποιο σχολείο θεωρεί καλύτερο. Έτσι, κάθε οικογένεια επιλέγει ελεύθερα σχολείο (δημόσιο ή ιδιωτικό), χωρίς να δεσμεύεται από το πού μένει ή από την οικονομική της δυνατότητα. Με αυτό τον τρόπο κάθε σχολείο προσελκύει μαθητές ανάλογα με την ποιότητα των σπουδών που προσφέρει και το προσωπικό του αναβαθμίζεται μισθολογικά. Τα καλά σχολεία απορροφούν τους καλούς δασκάλους και αυτοί επιβραβεύονται. Έτσι, ενισχύεται η άμιλλα μεταξύ των σχολείων προς όφελος των μαθητών.

Τα κουπόνια εκπαίδευσης είναι μια συγκεκριμένη πρόταση.
Πέρα από αυτό, και αν δεν μας αρέσουν τα κουπόνια, μας είναι δύσκολο να φανταστούμε  για την Ελλάδα ένα σύστημα μεικτής χρηματοδοτήσης που θα επέτρεπε σε ορισμένα σχολεία να αμείβονται κατά κεφαλή μαθητού που προσελκύουν επειδή προσφέρουν το καθένα κάτι παραπάνω (μουσική, ζωγραφική, θεατρική παιδεία, ξένες γλώσσες) ανάλογα με τη ζήτηση και κατά την κρίση τους ;

-       Αν κάθε σχολείο στη χώρα μας ήταν διοικητικά αυτόνομο θα ερχόταν απευθείας σε επαφή με το Ι.Ε.Π. (πρώην Παιδαγωγικό Ινστιτούτο) και με άλλους επιστημονικούς φορείς για την επιλογή των προγραμμάτων του, των καινοτομιών του και του εκπαιδευτικού του υλικού. Τώρα, χρησιμοποιεί μόνο ένα βιβλίο, αυτό του υπουργείου.
-       Θα μπορούσε να προσλάβει μόνο του το προσωπικό που του χρειάζεται (δεν θα υπήρχαν κενά) και να το ανταμείβει αξιοκρατικά. Τώρα, περιμένουμε από το υπουργείο να μας καλύψει τα κενά.
-       Ο διευθυντής-μάνατζερ θα μπορούσε να προσελκύει χρηματοδότηση για το σχολείο από πολλαπλούς, (δημόσιους και ιδιωτικούς) φορείς και συλλόγους. Τώρα προσελκύει μόνο από έναν: Το κράτος.
-       Αν κάθε σχολείο ήταν διοικητικά αυτόνομο, το Υπουργείο δεν θα διαχειριζόταν χρήματα των φορολογουμένων για διορισμούς και λεπτομερή κεντρικό σχεδιασμό. Με ό,τι και αν σημαίνει αυτό.

Αξίζει να αναφέρουμε  και μια 3η όψη: Οι αντίπαλοι της φιλελεύθερης εκπαίδευσης ρωτούν: Και τι θα κάνετε με την επαρχία ; Πολλά παιδιά που ζουν σε απομακρυσμένες περιοχές  θα βρεθούν χωρίς σχολείο μια και δεν θα είναι οικονομικά βιώσιμο να ιδρυθεί ένα σχολείο για τρείς ή τέσσερις μαθητές.

Εδώ η απάντηση έρχεται από το κίνημα του homeschooling, μια πραγματικά αυθόρμητη κίνηση γονέων στο Swindon της Βρετανίας το 1970 η οποία επεκτάθηκε σε όλο τον αγγλοσαξωνικό κόσμο.
Τότε, το σπίτι χρησιμοποιήθηκε για να τροφοδοτεί το παιδί με πλήθος κοινοτικών δραστηριοτήτων και άλλα παρόμοια που δεν είναι δυνατό να προσφέρει το πρόγραμμα «φυλακή» που ισχύει στα περισσότερα σχολεία.

Σήμερα, με την ανάπτυξη της τεχνολογίας, τα πράγματα έχουν γίνει πιο απλά: Υπάρχει μια έρευνα, του Ινδού ερευνητή Σουγκάτα Μίτρα σε περιοχές φτωχότερες και πιο απομακρυσμένες από την ελληνική άγονη γραμμή η οποία έχει ανοίξει πραγματικά νέους ορίζοντες: Ανακάλυψε , ότι το 69% των δασκάλων στα σχολεία αυτά, επιθυμούσαν να μετακομίσουν σε αστικό κέντρο. Δηλ. οι δάσκαλοι δεν ήθελαν να είναι σε αυτά τα χωριά. Ήταν φανερό ότι τα αντικίνητρα των δασκάλων συσχετίζονταν άμεσα με τις χαμηλές επιδόσεις των σχολείων αυτών.
Προτείνει έτσι, αντί να παρέχουμε την πρωτοποριακή τεχνολογία μόνο στα Πειραματικά αστικά σχολεία, να την εισάγουμε στις απομακρυσμένες περιοχές διότι η συγκριτική διαφορά που επιφέρει θα ήταν σε εκείνες τις περιοχές πολύ πιο χρήσιμη.
Ας πάρουμε το παράδειγμα ενός νησιού άγονης γραμμής που έχει τέσσερα παιδάκια : Πιστεύει κανείς ότι δε θα υπάρξει ένας έξυπνος και εργατικός ΠΙΣΤΟΠΟΙΗΜΕΝΟΣ καθηγητής ή δάσκαλος που θα αναλάβει την μόρφωση αυτών των παιδιών; Δε θα υπήρχε ένας δάσκαλος που θα μπορούσε να ταξιδεύει κάθε μήνα, για μια εβδομάδα στο συγκεκριμένο νησάκι ώστε να καλύπτει την ύλη;
Στους γονείς θα έδινε τις απαραίτητες οδηγίες για μαθήματα που απαιτούν πιο εξειδικευμένη δουλειά, πχ. το μάθημα της Γλώσσας. Έτσι, εμπλέκονται και οι γονείς στη μαθησιακή διαδικασία και δεν αισθάνονται το δάσκαλο ως απόμακρο δημόσιο υπάλληλο ή ως «ξένο». Αυτό θα του άφηνε τρεις εβδομάδες για να αναλάβει με τον ίδιο τρόπο πέντε ή έξι άλλους μαθητές. Ο δάσκαλος πλέον μπορεί να παίρνει 32 με 40 χιλιάδες ευρώ το χρόνο (2.600 με 3.300 ευρώ το μήνα), για να διδάσκει 8 με 10 παιδιά από την άγονη γραμμή. Πόσα αλήθεια χρήματα το χρόνο κερδίζει ο μέσος δάσκαλος και καθηγητής;
Με την εκπαίδευση από απόσταση θα δημιουργηθεί μια οικονομία της εκπαίδευσης, που θα απελευθερώσει και την ίδια την έννοια του σχολείου από στερεότυπα. Οι καθηγητές και οι δάσκαλοι , θα είναι ελεύθεροι να κανονίσουν το χρόνο τους ώστε να μπορούν να αναλαμβάνουν παιδιά και να προσαρμόζουν την εκπαίδευσή τους στις ιδιαίτερες συνθήκες διαβίωσής τους.
Τότε οι εκπαιδευτικοί θα  εκμεταλλεύονται τις ευκαιρίες που τους δίνονται με αυτό το σύστημα για να πάνε (με το αζημίωτο) στις περιοχές αυτές και να αφιερώσουν το χρόνο τους στη μόρφωση των παιδιών.

Και σε ποια χώρα εφαρμόζονται όλα αυτά ;

Μετά τη δεκαετία του ‘80 στα εκπαιδευτικά συστήματα των χωρών της Ε.Ε. όλες οι  μεταρρυθμιστικές τάσεις που εμφανίστηκαν ήταν προς την κατεύθυνση της  αποτελεσματικότητας,  της ελεύθερης επιλογής, του διαχωρισμού της χρηματοδότησης από την παραγωγή εκπαιδευτικών υπηρεσιών, της  δημιουργίας «κράτους στρατηγείου» και  της αποκέντρωσης.

Πρωταθλήτρια της αποκέντρωσης, η Φινλανδία. Σ’ αυτή τη χώρα, το εκπαιδευτικό σύστημα είναι από τα πιο αποκεντρωμένα της Ευρώπης.
Για να δούμε μερικές συγκρίσεις με την Ελλάδα:
Στη Φινλανδία όλες οι σημαντικές αποφάσεις για:
-         Οργάνωση σχολικού έτους
-         Αριθμό μαθητών ανά τάξη
-         Διδακτέα Ύλη
-         Ωρολόγιο Πρόγραμμα
-         Σχολικά βιβλία
-         Πρόσληψη και αξιολόγηση προσωπικού

λαμβάνονται από την Τοπική Αυτοδιοίκηση και το Σχολείο. Ενώ στη χώρα μας όλες οι παραπάνω αποφάσεις λαμβάνονται από την κεντρική εξουσία.

Ø Επιπλέον, στα αναλυτικά προγράμματα (διδακτέα Ύλη) της ΤΕΧΝΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ στη Φινλανδία οι αποφάσεις λαμβάνονται και από τους κοινωνικούς εταίρους: Εργοδότες-Συνδικάτα-Εταιρείες.
Ø Ο συνδικαλισμός των εκπαιδευτικών είναι ανεξάρτητος από τα κόμματα, ενιαίος για όλες τις βαθμίδες, συμμετέχει θεσμικά στη σύνταξη των προγραμμάτων και σπάνια έρχεται σε αντίθεση με τη διοίκηση.
Ø Η κρατική χρηματοδότηση των σχολείων είναι στο 57% , κυμαινόμενη ανάλογα με τον αριθμό των μαθητών και τα επιπλέον έξοδα αναλαμβάνουν οι δήμοι.

Στην Ολλανδία και στο Βέλγιο οι γονείς είναι ελεύθεροι να επιλέξουν σε ποιο σχολείο φοιτά το παιδί τους.
Στην Ιρλανδία, το ίδιο. Στην περίπτωση που ένα  σχολείο δεν προσελκύει μαθητές χάνει  την κατά κεφαλή αμοιβή του και με την πάροδο του χρόνου χάνει και δασκάλους, αφού αυτοί μετακινούνται σε άλλα σχολεία τα οποία προσελκύουν φοιτητές. Το σύστημα θεωρείται ότι έχει πετύχει πολύ καλά αποτελέσματα για τα περισσότερα παιδιά της Ιρλανδίας.
Στη Σουηδία, ένα σύστημα κουπονιών εκπαίδευσης (που ονομάζεται skolpeng) εισήχθη το 1992 στην πρωτοβάθμια και δευτεροβάθμια εκπαίδευση και επιτρέπει την ελεύθερη επιλογή ανάμεσα σε δημόσια σχολεία και τα ιδιωτικά σχολεία («ελεύθερα σχολεία»). Το κουπόνι πληρώνεται με δημόσια κονδύλια από τον τοπικό δήμο  απευθείας στο σχολείο και βασίζεται αποκλειστικά και μόνο στον αριθμό των μαθητών. Και τα δύο, δημόσια και τα ελεύθερα σχολεία χρηματοδοτούνται με τον ίδιο τρόπο. Ελεύθερα σχολεία μπορούν να ιδρύονται από μη κερδοσκοπικές οργανώσεις, καθώς και από κερδοσκοπικές . Πάνω από 10 % των Σουηδών μαθητών φοιτούσαν σε ελεύθερα σχολεία το 2008 και ο αριθμός αυτός αυξάνεται με ταχείς ρυθμούς, με αποτέλεσμα η χώρα να θεωρηθεί ως ένας από τους πρωτοπόρους του μοντέλου.

Ο Per Unckel, κυβερνήτης της Στοκχόλμης και πρώην Υπουργός Παιδείας, που έχει στηρίξει το σύστημα, δήλωσε ότι «Η εκπαίδευση είναι τόσο σημαντικό γεγονός ότι δεν μπορείτε να αφήσετε μόνο σε ΕΝΑΝ παραγωγό, επειδή γνωρίζουμε από μονοπωλιακά συστήματα που δεν πληρούν όλες τις επιθυμίες."  

Στο Χονγκ Κονγκ, ένα σύστημα κουπονιών για παιδιά τριών έως έξι ετών που παρακολουθούν ένα μη-κερδοσκοπικό νηπιαγωγείο υλοποιήθηκε το 2007. Κάθε παιδί θα πάρει HK $ 13.000 ετησίως. Η επιχορήγηση 13.000 δολαρίων θα χωριστεί σε δύο μέρη. 10.000 δολάρια χρησιμοποιείται για την επιδότηση της αμοιβής του σχολείου και το υπόλοιπο $ 3.000 χρησιμοποιείται για νηπιαγωγούς να ακολουθήσουν περαιτέρω εκπαίδευση. Επίσης, υπάρχουν ορισμένοι περιορισμοί σχετικά με το σύστημα voucher. Οι γονείς που μπορούν να επιλέξουν μόνο αυτά τα νηπιαγωγεία είναι όσοι έχουν εισόδημα κάτω από 24.000 (διαφωνούσε ο Φρήντμαν – διαμαρτύρονται και οι γονείς)

Στις ΗΠΑ, το 2011, περίπου 171.000 μαθητές συμμετείχαν σε 18 υφιστάμενα προγράμματα επιλογής σχολείου σε 10 πολιτείες (Βερμόντ, Μέιν, Νέο Μεξικό και άλλων 7) και την Περιφέρεια της Κολούμπια. Τα περισσότερα από αυτά τα προγράμματα  προσφέρονται σε μαθητές από οικογένειες με χαμηλό εισόδημα.Επίσης, και αυτό έχει σχέση με τις απομακρυσμένες περιοχές της Ελλάδας που αναφέραμε, επειδή σε κάποιες πόλεις στις πολιτείες αυτές δε λειτουργούν ούτε τοπικά γυμνάσια ούτε δημοτικά σχολεία, οι μαθητές παίρνουν ένα κουπόνι για να παρακολουθήσουν δημόσια σχολεία  σε άλλες πόλεις ή μη-θρησκευτικά ιδιωτικά σχολεία. Σε αυτές τις περιπτώσεις, οι  «μητροπόλεις» καταβάλλουν άμεσα δίδακτρα στα σχολεία «υποδοχής»».
Στην Αγγλία το 1980, χωρίς να υιοθετήσει το σύστημα των κουπονιών, η κυβέρνηση των Συντηρητικών προχώρησε στην ψήφιση νόμου σύμφωνα με τον οποίο οι γονείς μπορούν να διαλέξουν όποιο σχολείο επιθυμούν (open enrolment) για τα παιδιά τους, ενώ η κυβέρνηση χρηματοδοτεί κάθε σχολείο ανάλογα με τον αριθμό των μαθητών που προσελκύει. 
Στη Χιλή, υπάρχει ένα εκτεταμένο σύστημα κουπονιών στο οποίο το κράτος πληρώνει ιδιωτικά και δημοτικά σχολεία άμεσα με βάση τη φοίτηση. Το σύστημα αυτό καλύπτει περίπου το 90% των μαθητών. Εισήχθη το 1981.
 Χωρίς να έχω ψευδαισθήσεις ότι με τη φιλελεύθερη εκπαίδευση θα επέλθει άμεσα ο «εκπαιδευτικός παράδεισος», υποστηρίζω καταρχήν την κατεύθυνση προς την οποία ωθούν: Την κατεύθυνση των προτιμήσεων του μαθητή και του γονέα, του συνεχώς καταρτιζόμενου δασκάλου-επιστήμονα, του αυτοδιαχειριζόμενου και συνεχώς αυτοαξιολογούμενου ελεύθερου σχολείου.


Δεν υπάρχουν σχόλια: